به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «گلستان ما»؛ بافت تاریخی گرگان، محدوده‌ای که کوچه‌ها، خانه‌ها، بازارها، تکایا، آب‌انبارها، قنات‌ها و بناهای مذهبی و آموزشی آن، تصویری از شیوه زندگی مردم این شهر در دوره‌های مختلف تاریخی را پیش روی بازدیدکنندگان قرار می‌دهد.

این بافت که امروز حدود ۱۵۶ هکتار از مرکز شهر گرگان را دربرمی‌گیرد، در سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد و به عنوان نخستین بافت تاریخی ثبت‌شده کشور، جایگاهی متفاوت در میان بافت‌های تاریخی ایران دارد.

اما مسئله امروز گرگان تنها حفاظت از دیوارهای قدیمی نیست؛ چالش اصلی این است که چگونه می‌توان این محدوده را به یک بخش زنده از شهر تبدیل کرد، بدون آنکه توسعه شهری، تغییر کاربری‌ها و ساخت‌وسازهای جدید به قیمت از دست رفتن هویت معماری و تاریخی آن تمام شود.

بافت تاریخی گرگان بازمانده‌ای از شهر استرآباد است؛ شهری که در طول تاریخ در مسیر تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی منطقه شکل گرفته و توسعه یافته است. بخش قابل توجهی از بناهای موجود در این محدوده به دوره قاجار و پهلوی اول بازمی‌گردد، اما ریشه‌های شکل‌گیری شهر بسیار قدیمی‌تر از این بناهاست.

استرآباد در گذشته مجموعه‌ای از محلات و سکونتگاه‌هایی بود که در کنار یکدیگر رشد کردند و به تدریج هسته شهری را شکل دادند. موقعیت جغرافیایی منطقه و قرار گرفتن آن در مسیر ارتباطی شرق و غرب، به رونق اقتصادی آن کمک کرد و موجب شد بازارها، کاروانسراها و مراکز تجاری در آن شکل بگیرند.

در ساختار تاریخی شهر، محلات سرچشمه، میدان و سبزه‌مشهد نقش مهمی در شکل‌گیری و گسترش شهر داشتند و محلات دیگری همچون نعلبندان، دربنو، میخچه‌گران، سرپیر و محله میدان نیز بخشی از ساختار تاریخی آن را تشکیل می‌دادند.

این محلات تنها مجموعه‌ای از خانه‌ها نبودند. بازار، مسجد، حمام، مدرسه و تکیه، اجزای یک نظام شهری بودند که زندگی روزمره مردم را در خود جای می‌دادند. کوچه‌ها نیز صرفاً مسیر عبور نبودند؛ شبکه‌ای به‌هم‌پیوسته بودند که محله‌ها و فضاهای عمومی را به یکدیگر متصل می‌کردند.

معماری که با اقلیم ساخته شده بود

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بافت تاریخی گرگان، ارتباط معماری با اقلیم و سبک زندگی مردم منطقه است.

خانه‌های تاریخی این شهر با شناخت دقیق سازندگان از آب‌وهوا، میزان بارندگی، رطوبت، نور و نیازهای زندگی خانوادگی ساخته شده‌اند. حیاط مرکزی، ایوان، بازشوها، بالکن‌های چوبی، نحوه قرارگیری فضاها و استفاده از مصالح بومی، بخشی از راهکارهایی بوده که معماری سنتی برای سازگاری با محیط به کار گرفته است.

از همین رو، حفاظت از بافت تاریخی گرگان نباید تنها به معنای نگهداری نمای ساختمان‌های قدیمی باشد. اگر قرار باشد بناهای جدید در این محدوده ساخته شوند یا ساختمان‌های موجود تغییر کاربری دهند، توجه به مقیاس، مصالح، تناسبات، رنگ، ارتفاع، فرم و سازگاری با اقلیم و فرهنگ منطقه اهمیت اساسی دارد.

توسعه‌ای که این ویژگی‌ها را نادیده بگیرد، ممکن است کالبدی تازه ایجاد کند، اما همزمان بخشی از هویت شهری را از بین ببرد.

در میان خانه‌های تاریخی بافت، خانه‌های تقوی، باقری، شیرنگی، امیرلطیفی، مفیدیان، فاطمی، رضاقلی‌نژاد و شفیعی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌ها هستند. برخی از این بناها در سال‌های اخیر مرمت شده و با تغییر کاربری به مجموعه‌های گردشگری، اقامتی و فرهنگی تبدیل شده‌اند.

این تجربه نشان می‌دهد که مرمت بناهای تاریخی الزاماً به معنای خارج کردن آنها از چرخه زندگی نیست. برعکس، در صورت برنامه‌ریزی صحیح می‌توان بنا را حفظ کرد و همزمان کاربری اقتصادی و اجتماعی متناسبی برای آن تعریف کرد.

بازار، مسجد و مدرسه؛ اجزای یک شهر زنده

بازار نعلبندان و مسجد جامع گرگان از مهم‌ترین عناصر تاریخی این محدوده هستند. مسجد جامع که ریشه‌های آن به دوره سلجوقی می‌رسد، در دوره صفوی نیز مرمت و تکمیل شده است و مناره آن از بخش‌های شاخص تاریخی بنا به شمار می‌رود.

در کنار مسجد و بازار، تکایا نیز جایگاه ویژه‌ای در ساختار اجتماعی محلات تاریخی گرگان داشته‌اند. تکیه‌ها محل برگزاری آیین‌های مذهبی و تجمع مردم بودند و برخی از این کارکردها همچنان در مناسبت‌های مذهبی ادامه دارد.

مدرسه عمادیه در محله دربنو و مدرسه تقوی نیز از نمونه‌های شاخص معماری آموزشی شهر هستند. معماری این بناها نشان می‌دهد که در گذشته، سازندگان تنها به زیبایی ساختمان توجه نمی‌کردند؛ بلکه نحوه استفاده از فضا، نور، تهویه، اختلاف سطح، مصالح و ارتباط میان بخش‌های مختلف بنا نیز بخشی از طراحی بوده است.

در مدرسه تقوی، برای نمونه، بالکن‌های چوبی و نحوه طراحی بازشوها علاوه بر ایجاد جلوه بصری، در تنظیم شرایط داخلی ساختمان نیز نقش داشته‌اند؛ ویژگی‌ای که نشان‌دهنده شناخت معماری سنتی از شرایط محیطی منطقه است.

میراثی که زیر سایه توسعه قرار دارد

بافت تاریخی گرگان در سال‌های اخیر بیشتر مورد توجه مدیریت شهری قرار گرفته است.

در مراسم نود و پنجمین سالگرد ثبت ملی شهر تاریخی استرآباد، موضوع حفاظت از کالبد تاریخی در کنار حفظ جریان زندگی، رونق گردشگری، فعالیت اقتصادی و مشارکت ساکنان مورد تأکید قرار گرفت.

مجید طاهری، شهردار گرگان، با اشاره به ویژگی‌های متفاوت این محدوده گفت: پالمان‌های خاص فرهنگی و مذهبی و جریان زندگی که در بافت تاریخی گرگان وجود دارد را در شهرهای دیگر ندیده‌ام.

وی بافت تاریخی را یکی از کم‌نظیرترین ظرفیت‌های شهر دانست و افزود: گرگان به‌عنوان نخستین شهر دارای بافت ثبت‌شده در کشور، زیباترین و کم‌نظیرترین بافت در کشور را دارد.

به گفته طاهری، ساختمان مربوط به مدیریت بافت تاریخی سال گذشته با حمایت شهرداری و شورای شهر تملک و مرمت شده و فعالیت رسمی شهرداری ناحیه ویژه بافت تاریخی آغاز می‌شود. او تأکید کرد که هدف، تبدیل این محدوده به یکی از برندهای شهری گرگان است؛ به‌گونه‌ای که گردشگر با هدف دیدن بافت تاریخی به این شهر سفر کند.

اما احیای بافت تاریخی یک تفاوت مهم با توسعه معمول شهری دارد؛ در اینجا ساختن به معنای جایگزین کردن ساختمان‌های جدید با بناهای قدیمی نیست، بلکه توسعه باید با هویت تاریخی و ویژگی‌های اقلیمی شهر هماهنگ باشد.

خانه‌های تاریخی گرگان دقیقاً بر اساس شرایط محیطی منطقه شکل گرفته‌اند. ایوان‌ها، حیاط‌های مرکزی، بازشوها، بالکن‌های چوبی، مصالح بومی و نحوه قرارگیری فضاها بخشی از راهکار معماری گذشته برای سازگاری با رطوبت، بارندگی، نور و شرایط اقلیمی منطقه بوده است.

از این منظر، هر طرح جدید در محدوده تاریخی باید پرسشی اساسی را پاسخ دهد: آیا معماری جدید می‌تواند بدون تقلید سطحی از گذشته، با اقلیم، فرهنگ و مقیاس تاریخی گرگان سازگار شود؟

اهمیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم بافت تاریخی گرگان مجموعه‌ای از محلات به‌هم‌پیوسته است که در گذشته بر اساس نیازهای اجتماعی و اقتصادی مردم شکل گرفته‌اند. محلات سرچشمه، میدان، سبزه‌مشهد، نعلبندان، دربنو، میخچه‌گران و سرپیر، همراه با کوچه‌ها و گذرهای قدیمی، شبکه‌ای شهری را ساخته‌اند که در آن مسجد، بازار، مدرسه، حمام، تکیه و خانه در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کردند.

عیسی مهری، عضو شورای اسلامی شهر گرگان، که به گفته خود بیش از ۲۰ سال در محلات بافت تاریخی زندگی کرده است، درباره پیوند شخصی و اجتماعی مردم با این محدوده گفت: بسیاری از بزرگان استرآباد و گرگان در این محلات زندگی کرده‌اند.

مهری با اشاره به اقدامات انجام‌شده در سال‌های اخیر اظهار کرد: شهرداری گرگان حدود ۱۰۰ میلیارد تومان در حوزه بافت تاریخی شامل تملک، مرمت و کفسازی هزینه کرده و شهرداری ناحیه ویژه بافت تاریخی را راه‌اندازی کرده است.

وی  همچنین ظرفیت اقتصادی گردشگری را مورد توجه قرار داد و گفت بودجه امسال شهرداری گرگان ۶ همت است و در صورت تحقق درآمدهای حاصل از حضور گردشگران، می‌توان انتظار داشت منابع قابل توجهی برای شهر ایجاد شود.

این نگاه، بافت تاریخی را از یک مسئله صرفاً میراثی خارج و آن را به موضوعی اقتصادی و شهری تبدیل می‌کند؛ اما تجربه شهرهای تاریخی نشان می‌دهد که رونق گردشگری زمانی می‌تواند به حفاظت کمک کند که اقتصاد گردشگری در خدمت هویت تاریخی قرار گیرد، نه اینکه هویت بافت برای جذب گردشگر تغییر شکل دهد.

طاهری نیز بر همین پیوند میان حفاظت و زندگی تأکید کرده و گفته است: تلاش خواهیم کرد با حفظ اصالت تاریخی بافت، زمینه نشاط اجتماعی و رونق گردشگری را فراهم کنیم؛ مسیری که قطعاً بدون مشارکت مردم، کسبه و فعالان فرهنگی امکان‌پذیر نیست.

اکنون بافت تاریخی گرگان در نقطه‌ای قرار گرفته که می‌تواند از یک محدوده فرسوده شهری به یک مقصد فرهنگی و گردشگری تبدیل شود؛ اما شرط این تغییر آن است که توسعه، هویت را از بین نبرد.

ساختمان‌های جدید در این محدوده باید به جای تحمیل یک الگوی معماری بیگانه، با مقیاس کوچه‌ها، ارتفاع بناها، مصالح، رنگ، نور، رطوبت و شرایط اقلیمی گرگان سازگار باشند. قرار نیست شهر تاریخی در قالب یک شهرک نو ساخته شود؛ قرار است زندگی امروز در بستری تاریخی ادامه پیدا کند.

به همین دلیل، موفقیت احیای ۱۵۶ هکتار بافت تاریخی گرگان را نمی‌توان فقط با تعداد پروژه‌های عمرانی یا میزان اعتبار هزینه‌شده سنجید. معیار مهم‌تر آن است که پس از اجرای این طرح‌ها، هویت استرآباد تا چه اندازه باقی مانده، زندگی مردم تا چه اندازه در بافت جریان دارد و معماری جدید تا چه حد توانسته با اقلیم و فرهنگ گرگان همزیست شود.

گرگان اکنون با یک انتخاب روبه‌رو است: می‌تواند بافت تاریخی خود را صرفاً به یک جاذبه گردشگری تبدیل کند، یا آن را به یک الگوی زنده از پیوند تاریخ، معماری، زندگی و اقتصاد تبدیل کند.

انتهای خبر/